است و بر فراز آن بنات النّعش در دايرهء خارج از مركز ( فلك ) مىچرخد ، اين دريا از بالاترين نقطهء شمال به سمت ناحيهء جنوب مىريزد تا اين‌كه در مقابل قسطنطنيه « 1 » به درياى روم مىافتد [ پ v 3 ] ، و اين جايگاه تنگ‌ترين جا در اين درياست و اين محل كه باعث قطع ارتباط بين سرزمين‌هاى شام « 2 » و قسطنطنيه و ارمنستان « 3 » شده است خليج ناميده مىشود ، و به زودى در جاى خود ان شاء اللّه بيان خواهد شد . 8 - 4 ) و امّا درياى چهارم از شمال آغاز و به سمت سرزمين اسلاوها كشيده مىشود و به درياى ديلم معروف است و به زودى در جاى خود ان شاء اللّه بيان خواهد شد . تا اين‌جا برخى از اخبار درياها را بيان كرديم ، اكنون در باب زمين و صفات و حدود و مناطق آن و آن‌چه حكما در اين باره گفته‌اند به يارى خدا بيان مىكنيم به حول اللّه و قوته . زمين كروى است يا گسترده 9 - گذشتگان دربارهء كروى بودن زمين اختلاف كرده‌اند و برخى از آنان قائل به گسترده ( مسطح ) بودن زمين شده‌اند . امّا كسى كه معتقد به گستردگى زمين شده است دليلى در دست ندارد جز اين‌كه به اين سخن خداوند متعال متمسّك شده است كه : « زمين را بعد از آن گسترد . . . » « 4 » ولى تأويل اين آيه را كسى جز اهل علم نمىفهمد . چنان‌چه

--> ( 1 ) . Kustantiniyya ; Avec ou Sams Artiele ; Constantinople ; cf . E . I . , I , 888 - 898 , اشاره به درياى سياه است al - sham ; cf . E . l . , lV , 302 - 312 , ParH . Lammenn . . ( 2 ) . al . Sh m . cf . E . I . , IV , 302 - 312 , Par H . Lammens . ( 3 ) . 'Arminiyya . ( 4 ) - نازعات / 30 .